असे लेख ॲड.प्रकाश रा. जगताप अध्यक्ष, कल्याण जिल्हा न्यायालय वकील संघटना यांनी लिहिला आहे.
बीड जिल्ह्यातील वडवणी न्यायालयात सहाय्यक सरकारी वकील ॲड.व्ही. एल. चंदेल यांनी आत्महत्या केल्याची बातमी जशी आली, तशी संपूर्ण न्यायव्यवस्था हादरली.
न्यायालय ही जागा म्हणजे माणसाला न्याय मिळवून देणारे मंदिर, पण याच मंदिरात एका तरुण वकिलाने स्वतःचे जीवन संपवावे लागले – ही गोष्ट जितकी वेदनादायी आहे तितकीच लाजिरवाणीही आहे.
🛑अपमान ही केवळ शब्दांची जखम नसते
वकिली हा पेशा आधीच प्रचंड तणावांनी भरलेला.
सरकारी वकील म्हणजे राज्याचा आवाज. तो न्यायालयात उभा राहतो तेव्हा त्याच्यामागे फक्त प्रकरण नसतं, तर न्यायव्यवस्थेवरचा लोकांचा विश्वास असतो.
पण जर न्यायालयीन चार भिंतीतच त्याच्या आत्मसन्मानावर वार होत राहिले, अपमानाच्या तलवारीने रोज रोज त्याचे मन विद्ध होत राहिले, तर त्याची जखम कोण पाहणार?
ॲड.चंदेल हे एकटे नाहीत. देशभरातील असंख्य वकील, विशेषतः नवोदित वकील, न्यायाधीशांकडून होणाऱ्या अपमानामुळे मानसिक छळ सहन करत असतात.
“वकिलाचा युक्तिवाद ऐकून घेणे” ही मूलभूत शिस्त आहे. पण अनेकदा वकिलांचा आवाज दाबला जातो, त्यांची हेटाळणी केली जाते, अपमानास्पद शब्द ऐकावे लागतात.
हा अपमान फक्त एका व्यक्तीला नाही, तर संपूर्ण वकिली पेशाला ठेच देतो.
🛑न्यायाधीशांचाही जबाबदारपणा
न्यायाधीश हे देव नाहीत. तेही माणूस आहेत.पण त्या खुर्चीवर बसताना ते “न्यायाचे प्रतीक” ठरतात.म्हणूनच त्यांच्या प्रत्येक शब्दाला वजन असतं, आणि प्रत्येक शब्दाने समोरच्याचं आयुष्य बदलू शकतं.काही न्यायालयात वकिलांशी ज्या पद्धतीने तुच्छतादर्शक भाषा वापरली जाते, त्याने केवळ व्यक्ती नाही तर न्यायव्यवस्थेची प्रतिष्ठाच धोक्यात येते.
आपण विसरतो की, वकील आणि न्यायाधीश हे परस्परपूरक घटक आहेत.
वकीलांशिवाय न्यायप्रक्रिया अर्धवट आहे, आणि न्यायाधीशांशिवाय वकिली अपूर्ण आहे.या दोन घटकांत विश्वास, आदर आणि संवाद असणे आवश्यक आहे – अन्यथा न्यायप्रक्रियाच कलंकित होते.
🛑मानसिक आरोग्याची किंमत
वकिली म्हणजे सतत पराभव आणि विजयाच्या लाटांमध्ये झुलत राहणारे जीवन.
एका बाजूला लोकांची अपेक्षा, दुसऱ्या बाजूला न्यायालयाचा दबाव – या ताणात मानसिक आरोग्याची नासाडी होत असते.
आणि आपण अजूनही मानसिक आरोग्याकडे गांभीर्याने बघायला तयार नाही.आत्महत्या करून निघून गेलेला वकील आपल्याला ओरडून सांगून गेला आहे – “माझ्या मनातील किंकाळी तुम्ही ऐकली नाहीत.”
🛑घटना काय घडली?
बीड जिल्ह्यातील वडवणी न्यायालयात कार्यरत असलेले सहाय्यक सरकारी वकील ॲड. व्ही. एल. चंदेल यांनी काल न्यायालयाच्या इमारतीतच गळफास घेऊन आत्महत्या केली.नुकतेच ते ३ महिन्यांपूर्वीच सरकारी वकील म्हणून रुजू झाले होते.सरकार पक्षाच्या वतीने प्रकरणे मांडताना, न्यायालयातील एका वरिष्ठ न्यायाधीशाकडून वारंवार अपमानास्पद वागणूक मिळत असल्याचे त्यांच्या सहकाऱ्यांमध्ये चर्चिले जात आहे.
आत्महत्येपूर्वी त्यांनी सुसाईड नोट लिहून ठेवली होती. मात्र, प्रकरण संवेदनशील असल्याने तिची माहिती अद्याप अधिकृतरीत्या उघड केलेली नाही.
🛑सुसाईड नोटचा सत्यकाळ?
ॲड. चंदेल यांच्या खिशात लिहून ठेवलेली सुसाईड नोट पोलिसांनी जप्त केली आहे. मात्र तिचा मजकूर अद्याप सार्वजनिक झालेला नाही.यामुळे अनेक प्रश्न निर्माण होतात:
✒️न्यायाधीशावर आरोप असल्यास तो दबावाखाली गाळून टाकला जाणार का?
✒️आत्महत्येस जबाबदार घटक उघड करण्याऐवजी त्यावर गुप्ततेचा पडदा टाकला जाणार का?
✒️वकिलांच्या भावनांना न्याय मिळणार का?
जर सुसाईड नोट दडवली गेली, तर तो केवळ एका वकिलाचा अन्याय नाही, तर संपूर्ण वकिली पेशावरचा विश्वासघात ठरेल.
✒️सुसाईड नोट तातडीने सार्वजनिक करावी.
✒️न्यायालयीन चौकशी समिती स्थापन करावी.
✒️न्यायाधीश व कोर्टातील कर्मचारी यांच्या वर्तनाची तपासणी पारदर्शक पद्धतीने व्हावी.
घटनेनंतर औरंगाबाद खंडपीठाने संबंधित वरिष्ठ न्यायाधीश व स्टेनोग्राफर यांना सक्तीच्या रजेवर पाठवल्याचे वृत्त आहे.
🛑न्यायालयीन वातावरण आणि ताण
सरकारी वकील हे शासन पक्षाचे प्रतिनिधी म्हणून न्यायालयीन प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. पण प्रत्यक्षात –
वरिष्ठ न्यायाधीशांकडून कटू भाषा, सार्वजनिक फटकारे, अपमानकारक टोमणे यांचा सामना करावा लागतो.
अशा वातावरणात कार्य करणे हे केवळ कायदेशीर कौशल्यावर नव्हे तर मानसिक सहनशक्तीवरही अवलंबून असते.“अपयशी वकील” हा शिक्का, विशेषतः नवीन वकिलांना, आत्मसन्मानावर मोठा घाव घालू शकतो.
🛑आत्महत्येची कारणमीमांसा
या घटनेतून काही महत्त्वाचे प्रश्न उभे राहतात:
1. व्यावसायिक अपमान: न्यायालयीन कामकाजात जर वारंवार अपमान सहन करावा लागला, तर संवेदनशील व्यक्तीच्या मनावर खोल आघात होतो.
2. समर्थनाचा अभाव: नवीन वकिलांसाठी मार्गदर्शक किंवा सहकार्याची प्रणाली नसल्याने ते एकटे पडतात.
3. मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष: वकील वर्ग, न्यायाधीश, सरकारी अधिकारी यांच्याकडे प्रचंड मानसिक दडपण असते. तरीदेखील, डिप्रेशन किंवा समुपदेशन याबद्दल चर्चा होत नाही.
4. संस्थात्मक उत्तरदायित्व: जर आत्महत्येला कारणीभूत वातावरण न्यायालयीन व्यवस्थेतच तयार होत असेल, तर त्याबद्दल उत्तरदायित्व कोणाचे?
🛑परिणाम आणि धडे
1. न्यायालयीन प्रतिमा हादरली – न्यायालयीन इमारतीतच एक सरकारी वकील आत्महत्या करतो, ही घटना न्यायव्यवस्थेच्या संवेदनशीलतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करते.
2. मानसिक आरोग्याचा मुद्दा पुढे आला – वकील, न्यायाधीश, पोलीस यांच्यासाठी ताणतणाव व्यवस्थापन व समुपदेशनाची गरज स्पष्ट झाली आहे.
3. संस्थात्मक जबाबदारी – अपमानास्पद वागणूक व कार्यालयीन संस्कृती सुधारण्याची तातडीची आवश्यकता आहे.
4. जनतेत अस्वस्थता – लोकांना न्यायव्यवस्थेकडून अपेक्षित असलेली सहानुभूती आणि संवेदनशीलता धोक्यात आल्याचे दिसते.
🛑पुढे काय करायला हवे?
✒️मानसिक आरोग्य सेल: प्रत्येक जिल्हा न्यायालयात मानसोपचारतज्ज्ञ व समुपदेशक असणे बंधनकारक करणे.
✒️संवेदनशीलता प्रशिक्षण: न्यायाधीश आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसाठी मानसिक आरोग्य व संवाद कौशल्य प्रशिक्षण.
✒️मार्गदर्शन व नेटवर्किंग: नवोदित वकिलांसाठी मेंटॉरशिप प्रोग्राम सुरू करणे.
✒️उत्तरदायित्व यंत्रणा: अपमानास्पद वर्तणुकीविरुद्ध तक्रारींसाठी स्वतंत्र व पारदर्शक समिती स्थापन करणे.
✒️जनजागृती: समाजात आत्महत्येबाबत कलंक कमी करून मदत घेण्यास प्रोत्साहन देणे.
ॲड. व्ही. एल. चंदेल यांची आत्महत्या ही केवळ एका व्यक्तीची वेदना नाही, तर संपूर्ण न्यायव्यवस्थेच्या आरोग्यावर उठलेला गंभीर प्रश्न आहे.
न्याय मिळवून देणाऱ्या इमारतीत जर एखाद्या वकिलाला स्वतःचे आयुष्य संपवावे लागते, तर हा इशारा आहे की आपली व्यवस्था केवळ कायद्याने नाही तर मानवतेनेही मजबूत होण्याची गरज आहे.
🛑अपमानाचा बोजा
अद्याप तपास सुरू असला तरी प्राथमिक संकेतांनुसार, प्रकरणे मांडताना त्यांना वरिष्ठ न्यायाधीशांकडून अपमान सहन करावा लागत होता.
एक वकील, तोही नव्याने रुजू झालेला, जेव्हा न्यायालयासमोर उभा राहतो, तेव्हा त्याच्यासाठी ते केवळ नोकरी नसते; ती त्याच्या स्वाभिमानाची, आयुष्यभराच्या मेहनतीची कसोटी असते.
अशा वेळी वारंवार अपमान हा केवळ शब्दांचा घाव राहत नाही, तर तो थेट आत्मसन्मानावर प्रहार ठरतो.
🛑न्यायालयीन संस्कृतीत सुधारणा
न्यायालयीन प्रक्रिया ही कायद्याचे शास्त्र असली तरी तिची पायाभरणी मानवी संवेदनशीलतेवर असली पाहिजे.
न्यायाधीश, सरकारी वकील, वकील, स्टेनोग्राफर – सर्वच घटक एकाच व्यवस्थेचा भाग आहेत.कोणत्याही घटकाचा अपमान म्हणजे व्यवस्थेचाच अपमान.म्हणूनच, वरिष्ठांकडून येणाऱ्या कटू भाषेवर, अपमानकारक वागणुकीवर संस्थात्मक नियंत्रण असणे अपरिहार्य झाले आहे.
🛑मानसिक आरोग्याची उपेक्षा
वकिली हा पेशा ताणतणावांनी वेढलेला आहे. रोज आरोपींच्या कहाण्या, पीडितांचे अश्रू, समाजातील काळी बाजू यांच्यासमोर वकिलांना उभे राहावे लागते.त्यातच, प्रचंड स्पर्धा, यश-अपयशाचे ओझे, आणि अपमान – हे सर्व मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम करतात.परंतु अजूनही “डिप्रेशन” किंवा “समुपदेशन” यांना लाजेचे, कमजोरीचे प्रतिक मानले जाते.यामुळे अनेक संवेदनशील व्यक्ती एकटेपणाच्या गर्तेत ढकलल्या जातात.
🛑समाज व व्यवस्थेची जबाबदारी
या घटनेतून स्पष्ट होते की,
, ✒️न्यायालयीन व्यवस्थेत मानवी संवादाची शैली बदलणे गरजेचे आहे.
✒️नवोदित वकिलांना मार्गदर्शन व मानसिक आधार मिळणे आवश्यक आहे.
✒️अपमानास्पद वागणुकीविरुद्ध स्वतंत्र तक्रार निवारण यंत्रणा उभारली पाहिजे.
✒️मानसिक आरोग्यावर नियमित जनजागृती व समुपदेशन सुरू झाले पाहिजे.
🛑न्यायालयीन अपमान — सार्वत्रिक वेदना
ॲड. चंदेल यांचा मृत्यू हा एकट्याचा नाही.
देशभरातील अनेक न्यायालयांतून वकिलांची हळहळ ऐकू येते:
“माझं म्हणणंच न्यायाधीश ऐकत नाहीत.”
“युक्तिवाद सुरू करण्याआधीच मला गप्प बसवलं जातं.”
“अपमानकारक शब्दांनी माझ्या आत्मसन्मानाचा चुराडा होतो.”
हे शब्द हृदयाला घाव घालतात.
वकील हा समाजातला अभिमानी, आत्मसन्मानी घटक आहे.पण न्यायालयीन अपमानाने हाच आत्मसन्मान चिरडला जातो.
🛑तज्ज्ञांचे मत
न्यायमूर्ती (निवृत्त) बी.जी. कोळसे पाटील म्हणतात:
“न्यायाधीशांची खुर्ची ही न्याय देण्यासाठी आहे, अपमान करण्यासाठी नाही. वकिलांच्या युक्तिवादाला कमी लेखणे म्हणजे न्यायव्यवस्थेचा पाया हलवणे.”
मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. संगीता गायकवाड म्हणतात:
“वकील हा दररोज ताणाखाली काम करणारा घटक आहे. न्यायालयीन अवमान, कठोर शब्द त्याच्या आत्मसन्मानावर घाव घालतात. हा अदृश्य ताणच आत्महत्येपर्यंत नेतो.”
जर न्यायाच्या मंदिरातच एखाद्या वकिलाला आपले आयुष्य संपवावे लागते, तर हा इशारा आहे – न्यायव्यवस्था केवळ कायद्यानेच नव्हे तर मानवतेनेही मजबूत होणे गरजेचे आहे.
✒️✒️✒️
ॲड. प्रकाश रा. जगताप
अध्यक्ष, कल्याण जिल्हा न्यायालय वकील संघटना
📞 8097236298
